Woning Twaalf Apostelen
Tijdens hun zoektocht naar een woning in de regio rond de Stad Mechelen voor hun gezin van 4 vonden Nico en Heike per toeval een vervallen begijnhofwoning gelegen pal tegenover de ouderlijke woning van Nico in het Groot Begijnhof. Ondanks de bouwvallige toestand van het pand aarzelden de bouwheren geen seconde om de geklasseerde woning te verwerven.
Alhoewel de bouwheren zich bewust waren van de intrinsieke bouwhistorisch waarde van het pand en de beladen historiek van het Groot Begijnhof waarmee het huis onlosmakelijk is verbonden, werd bouwhistoricus Patrick De Greef aangesteld voor een uitgebreid archivalisch en bouwfysisch onderzoek. dmvA – gekend voor hun gedurfde interventies in historische gebouwen – werd aangesteld als architect om samen met hen het vervallen historische pand om te vormen tot een hedendaagse woning.
Onder het bewind van Margareta van Oostenrijk kende het Mechelse Begijnhof zijn hoogdagen. In de 16de eeuw werden twee begijnhofwoningen samengevoegd en omgevormd tot een gemeenschapshuis ‘convent van de zeven blijdschappen van Maria’. Het succes van het Mechelse begijnhof in het midden van de 17de eeuw leidde tot de uibreiding met een nieuw bouwvolume in de oksel van het voorhuis en achterhuis. Ondanks dat het grondplan van de begijnhofwoning grotendeels overeenkomt met deze van de 17de eeuw, heeft de begijnhofwoning een zeer gelaagde geschiedenis, een geschiedenis van aanpassen en verbouwen, waardoor elke periode in de geschiedenis ergens in de woning zijn getuige heeft.
De ontwerpattitude van dmvA is dan ook niet gebaseerd op een pure restauratie an sich maar op een behoud van de sporen van de tijd met als doel om de historische gelaagdheid verder te zetten en te versterken (cfr de filosofie van de Britse kunstcriticus John Ruskin (1819-1900)). Zo werd de voorgevel, atypisch opgetrokken in rode baksteen met guillotineramen, behouden en dus niet terug gebracht naar de 17de of 18de eeuw. Moerbalken van draagvloeren die omwille van de tand des tijds hun draagkracht waren verloren door aantasting van zwammen en paddestoelen werden vervangen door een stalen H-ligger, een hedendaags materiaal.
Zichtbetonnen sculptuur
Binnen dezelfde filosofie werd een bouwvallig berghok en luifel aan de tuinzijde afgebroken om enerzijds de versnippering van de tuinzijde terug open te werken, alsook om de waardevolle sporen van de historische achtergevel visueel beter uit te lichten. Om te voldoen aan de vraag van de bouwheer om maximaal te kunnen genieten van de relaties tot zowel deze grote stadstuin als tot de historische achtergevel, werd zo ruimte gemaakt voor een nieuwe ‘tussenliggende’ verblijfsplek – bestaande uit een eet- en leefruimte, een overdekt terras en een patio – en gedefinieerd door een nieuw organisch glazen paviljoen onder een brutalische zichtbetonnen schil. De grenzen tussen binnen en buiten vervagen hier enigszins als het ware. Vanuit een respect voor de bestaande geklasseerde achtergevel raakt de nieuwbouw subtiel slechts één van de twee achterhuizen.
Visueel uitlichten van de historische achtergevel
De Keuze voor een duurzame structuur in beton ligt in lijn met de visie van Amerikaans ecoloog Stewart Brand en zijn befaamde ‘Shearing Layers’ theorie, waarin hij stelt dat een degelijke draagstructuur minstens 100 jaar moet kunnen meegaan.
Door het plaatselijk ‘optillen’ van het betonnen dak ontstaat een sculpturale brutalistische tentstructuur waardoor de achtergevel van de beschermde woning steeds kan worden bewonderd vanuit de leefruimte. De puurheid van zichtbeton verwijst naar het ascetische leven die de begijnen destijds leidden in het Begijnhof.
Binnen dezelfde ontwerpfilosofie werd de bestaande woning maximaal behouden en met respect voor haar historische gelaagdheid ‘gerestaureerd’. De voorgevel werd zacht aangepakt met behoud en restauratie van het bestaande schrijnwerk. De achtergevel werd grondiger hersteld en gekaleid zodat de historische dakvormen van de twee achterhuizen opnieuw leesbaar worden. De bestaande asbestleien werden vervangen door natuur- en zonneleien. Waardevolle historische elementen in het interieur werden gerecupereerd en geïntegreerd.
Eerlijke Soberheid versus poëzie
Omwille van de slechte bouwfysische toestand werd het interieur gestript tot op de naakte ruwbouw. De draagstructuur werd waar nodig geconsolideerd en verstevigd. Aangezien het gebouw beschermd is en deel uitmaakt van Unesco Werelderfgoed van het Groot Begijnhof, dienden alle ontwerpbeslissingen ter goedkeuring worden voorgelegd aan Agentschap Onroerend Erfgoed Vlaanderen.
De ontwerpvisie op gebied van interieur is gestoeld op soberheid als metafoor van de levensvisie van de begijnen die er vroeger geleefd hebben. Na de subtiele implementatie van alle technieken werden muren die voorzien werden van nieuw kalkpleisterwerk gewit. Vloeren, plafonds, moer- en kinderbalken alsook de historische deuren werden eveneens wit geschilderd.
In contrast met het witte canvas werd als vloerafwerking voor het gelijkvloers alsook voor de zolderverdieping van het rechter voor- en achterhuis gekozen voor een zachtrode terracotta tegel. Ondermeer de historische trap, de loopvlakken van de traphal alsook de houten vloeren van de bordessen werden geschilderd in smaragdgroen, één van de voorname kleuren van de historische polychromie die werd terug gevonden tijdens de kleuranalyse. Als kleur voor de keukenkasten die als het ware als een lambrizering werden aangebracht in het achterhuis links, werd eveneens smaragdgroen gekozen. Deze kleur komt ook terug in de opbergkast achteraan in de tuin die werd afgewerkt met een dakrand waarvan de details gebaseerd werden op de dakrand van het vroegere buitentoilet.
Duurzaamheid
Er werd ingezet op duurzaamheid in al haar facetten. De ecologische duurzaamheid vertaalt zich in ‘adaptive reuse’ van een eeuwenoud historisch monument, de isolatie van vloeren en daken, installatie van een warmtepomp en gebruik van zonneleien – die zich respectvol inpassen in het geheel van subtiele ingrepen.
Op sociaal niveau werden alle inspaningen geleverd om de geklasseerde woning in alle soberheid over te leveren aan de toekomstige generaties wat de leefbaarheid van het Groot Begijnhof – zijnde een dorp in de Stad – op lange termijn ten goede komt.
Financieel werd ingezet op een consolidatie van de bestaande draagstructuur en kamertypologie en het creëren van plekken binnenin, alsook werd een keuze gemaakt voor een degelijke duurzame draagstructuur voor de nieuwbouw die volgens het principe van Stewart Brand geoorloofd is.
specifics
Opdrachtgever: NS/HH
Locatie: Mechelen
Realisatie: 2019 – 2026
Ontwerpteam: Tom Verschueren, David Driesen, Evelien De Prins, Dries Delagaye
Ingenieur Stabiliteit: Denkbar
Aannemer ruwbouw: Vanheka
Fotografie: Sergio Pirrone
Schaal: 300m2