Site Apostolinnen
In het historische centrum van Mechelen ligt de site Apostelinnen, een gebied dat zich door de eeuwen heen voortdurend heeft ontwikkeld. De locatie bevindt zich op een hoger gelegen punt ten opzichte van de Dijle, waar vroeger twee afzonderlijke kernen onafhankelijk van elkaar evolueerden. Dit duale verleden weerspiegelt zich vandaag nog steeds in het afwisselend grillige en onregelmatige stratenpatroon. In de middeleeuwen was dit een minder dicht bebouwd deel van de stad, waar welgestelde inwoners vakantiehuizen lieten optrekken.
Wie door het centrum van Mechelen wandelt, vermoedt nauwelijks hoeveel lagen geschiedenis schuilgaan achter de gevels. De site werd onderzocht door geschiedkundige P. De Greef waaruit bleek dat tussen de Onze-Lieve-Vrouwestraat en de Tessestraat zich, eeuwen geleden, een wirwar van steegjes, woningen en werkplaatsen ontwikkelde. In het begin van de 17de eeuw werd de site meer een geheel doordat verschillende percelen samen werden gekocht. De hoff ende huys werd erna enkele keren doorverkocht aan verschillende particulieren, later ingenomen door de Apostolinnen. De zusters kochten de aanliggende percelen en breidde op die manier de site verder uit. Het domein is daarna verder getransformeerd naar woningen voor de middenklasse en was op het einde van de 19de eeuw een echte woonkazerne geworden. In 1926 werd Devis eigenaar en werd op de volgebouwde site een beddenwinkel ondergebracht.
-
Historische tekening van het Apostelinnen klooster gezien vanuit de Onze-Lieve-Vrouwestraat
-
De site anno 2007, volledig volgebouwd
De site is gelegen tussen de Onze-Lieve-Vrouwestraat en de smalle Tessestraat. Volgens het historisch onderzoek zijn er sinds de Middeleeuwen veel straten en steegjes verdwenen, waaronder het Moriaenstraatje en het Hellestraatje. Het Hellestraatje liep parallel met de Tessestraat en het Moriaenstraatje lag evenwijdig met de Onze-Lieve-Vrouwestraat. Ondanks deze verdwenen structuren zijn op de site nog steeds talrijke historische elementen aanwezig, zoals het Somerhuys, het erkerhuis, delen van het oude klooster en de oorspronkelijke tuinmuren.
Op basis van het bouwhistorisch onderzoek (van geschiedkundige P. De Greef.) werd een masterplan opgesteld dat verschillende woonentiteiten samenbracht. Het was echter belangrijk om in het ontwerp de genius loci terug tot uiting te laten komen en de historische elementen te respecteren en te heropleven.
Bij aanvang was de site volledig volgebouwd met daartussen historische elementen die bewaard zouden blijven.
Door de verdwenen straatjes opnieuw te introduceren, werd het binnengebied opengewerkt door de niet waardevolle delen af te breken en kregen de historische hoofdvolumes opnieuw ruimte en zichtbaarheid.
Het ontwerp vertrekt vanuit het oude stratenpatroon, waarbij het Hellestraatje en het Moriaenstraatje opnieuw zichtbaar worden gemaakt. Daarbij werd een nieuwbouw toegevoegd die fungeert als katalysator voor de circulatie op de site. Op deze manier worden oud en nieuw op een respectvolle en duidelijke manier met elkaar verbonden, terwijl het ontwerp volledig is afgestemd op hedendaagse stedelijke leefkwaliteit. Zo ontstaat een woonomgeving met een fijne schaal, waarin het ritme van het bestaande stedelijke weefsel bewust wordt voortgezet.
Op de site kunnen we zeven entiteiten onderscheiden: Het Somerhuys (17de eeuw), gerestaureerd en dient als privéwoning; een arbeiderswoning (20ste eeuw), gastverblijf in de privétuin van het Somerhuys; het Pakhuis (18de eeuw), basisonderdeel van het klooster van de Apostolinnen, bestaat nu uit 8 studentenstudio’s; een gerestaureerd erkerhuis (18de eeuw), twee 19de eeuws gebouwen met op de gelijkvloers winkelruimtes en boven 4 woonentiteiten; en tenslotte een nieuwbouw met 2 triplexwoningen.
-
De twee 19de eeuwse gebouwen gezien vanuit de Onze-Lieve-Vrouwestraat met links de ingang naar het Hellestraatje
-
Het gerestaureerde Erkerhuis met rechts het vrijgemaakte Hellestraatje
Aan de Onze-Lieve-Vrouwestraat zijn er twee 19de eeuwse gebouwen met winkelruimtes op de benedenverdieping. Achter en boven de winkels bevinden zich 6 woonentiteiten, waaronder een nieuwbouw met twee triplexwoningen. De nieuwbouw dient als katalysator voor de gehele site: het is een bakstenen monoliet met buitentrappen die, in samenwerking met de stegen en de patio’s, voor nieuwe circulatie op de site zorgen teruggtrijpend naar het Moriaenstraatje. Via de trappenconstructie zijn de woningen boven en achter de winkelruimtes opnieuw bereikbaar. Het gebouw is een overtreffende trap in baksteensteenarchitectuur, die met zijn tactiliteit opvalt door de uitpuilende voegen in het metselwerk. Naast de nieuwbouw bevindt zich een gerestaureerd erkerhuis uit de 18de eeuw waarin ook een triplexwoning is ondergebracht.
-
Nieuwbouw die zorgt voor verbinding met de 19e eeuwse woningen
-
Nieuwbouw waarbij de circulatie gelijk loopt met het middeleeuwse Moriaenstraatje
-
Nieuwbouw met uitpuilende voegen
Centraal op de site bevindt zich het Somerhuys, afkomstig uit de 17de eeuw. Volgens het onderzoek was dit een woning die uitsluitend de zon als warmtebron gebruikte. Nu nog steeds zijn alle ramen van dit gebouw op het Zuiden gericht. Het huis werd gerestaureerd en dient als een privéwoning. Als uitbreiding van het centrale Somerhuys bevindt zich aan de Tessestraat de arbeiderswoning uit de 20ste eeuw. Deze woning is nu een gastenverblijf in de privétuin van het Somerhuys. Om de basis van beide woningen integraal te behouden, werden de hedendaagse zwarte trappen buiten de gebouwen geplaatst. Bij het Somerhuys is de verticale circulatie in een glazen erker gezet.
Achter het Somerhuys is het Pakhuis gelegen, dat door de ontpitting van de site weer vrij is komen te staan. Het Pakhuis uit de 18de eeuw was het basisonderdeel van het klooster van de Apostolinnen. Het gebouw is nu opgedeeld in 8 studio’s voor studenten.
Alle ingrepen tonen zich bewust als nieuw: buitentrappen, erkers en andere toevoegingen tonen zich in nieuwe materialen. Door historisch en hedendaags niet te vermengen maar duidelijk te onderscheiden, ontstaat een eerlijk geheel waarin de tijdslagen naast elkaar kunnen bestaan.
De herontwikkeling zet maximaal in op duurzaam ruimtegebruik: waardevolle historische gebouwen worden behouden, herbestemd en geactiveerd. Het openwerken van het binnengebied creëert licht, lucht en aangename verblijfsplekken.
De kleinschalige korrel, de doorwaadbaarheid van het terrein en de mix van functies en woningtypes dragen bij aan een levendig, veerkrachtig stadsdeel. Het geeft de site een menselijke schaal wat bijdraagt aan de sociale duurzaamheid.Het resultaat is een duurzame woonomgeving waarin erfgoed een tweede leven krijgt en een toekomstbestendige manier van stedelijk wonen mogelijk wordt.
Specifics
Opdrachtgever: Fase 1: Visbende / Fase 2: AB nv / B-apart
Locatie: Mechelen
Realisatie: 2014 – 2018
Ontwerpteam: Tom Verschueren, David Driesen, Valerie Lonnoy Veerle Delaunay, Gert-Jan Schulte
Fotografie: Bart Gosselin
Schaal: Fase 1: 350 m² / Fase 2: 1050 m²
